DEZYNSEKCJA Dezynsekcją nazywamy wszelkie zabiegi i czynności , które mają na celu niszczenie i unieszkodliwianie zbytecznych owadów z naszego otoczenia. Terminem tym określamy również działania przeciwko stawonogom a więc pajęczakom oraz niszczenie roztoczy czyli deakaryzację. Słowo dezynsekcja pochodzi od łac. Insectum – owad, de – niszczenie. STAWONOGI – SZKODNIKI W OTOCZENIU CZŁOWIEKA Stawonogi (Arthropoda), nazwa pochodzi od charakterystycznej budowy wieloczłonowych odnóży połączonych stawami, które to spełniają rozmaite funkcje, m. in. jako odnóża kroczne. Ciało większości stawonogów jest podzielone na trzy części. Głowa, tułów oraz odwłok pokryta jest twardym chitynowym pancerzem. Chroni on zwłaszcza skorupiaki i owady przed szkodliwym działaniem środowiska raz napastnikami. Budowa układu oddechowego zależy od środowiska w którym żyje a oddychanie zapewniają dwa niezależne systemy płucotchawkowy i tchawkowy. Środowisko, które człowiek tworzy wokół siebie jest różne od środowiska naturalnego. Tworzą je mieszkania, zabudowania gospodarcze, zakłady przemysłowe, magazyny żywnościowe i inne miejsca związane z naszą aktywnością. Wszystkie te miejsca są zasiedlane nie tylko przez człowieka, ale także przez liczne zwierzęta, które nam towarzyszą i które doskonale przystosowały się do życia w tym środowisku. Od czasu gdy człowiek zaczął przechowywać pokarm, wokół tych miejsc zaczęły się gromadzić się zwierzęta, które wcześniej żyły w swoim naturalnym środowisku. Duża ilość pożywienia, liczne kryjówki i korzystne warunki do rozmnażania sprawiły że wykształciła się nowa duża grupa zwierząt na stałe związana z domostwami ludzkimi tzw. zwierzęta synantropijne. Stawonogi mają dobrze rozwinięte narządy zmysłów. Funkcje węchu i smaku spełniają specjalne receptory komórek na czułkach, stąd ich zdolność do wyczuwania pożywienia w środowisku w którym żyją.
Stawonogi należą do królestwa bezkręgowców i wyróżniamy wśród nich pajęczaki (Arachnida), owady (Insekta), skorupiaki, wije i trylobity. Wśród zwierząt synantropijnych (związane z otoczeniem człowieka) można wyróżnić gatunki: Znaczeniu sanitarno – epidemiologicznym, Szkodliwe pod względem gospodarczym, Dokuczliwe, Pasożytnicze, Jadowite. Szkodliwość zwierząt synantropijnych jest zróżnicowana a dany osobnik może mieć kilka cech np. mieć duże znaczenie sanitarno – epidemiologiczne i jednocześnie może powodować duże straty gospodarcze lub być bardzo dokuczliwy.
Szkodniki o znaczeniu sanitarno - epidemiologicznym Szkodniki takie mogą stanowić w środowisku człowieka poważne zagrożenie dla naszego zdrowia a czasem życia. Dodatkowo oprócz przenoszenia chorób mogą niszczyć nie przetworzoną żywność lub zanieczyszczać gotowe produkty. Do najgroźniejszych szkodników należą owady a wśród nich – muchy, karaczany i mrówki faraona. np. Lucilia skórnica (Lucilia sercata)
Owady szkodliwe pod względem gospodarczym Do stawonogów szkodliwych pod względem gospodarczym należą gatunki owadów i pajęczaków które zjadają bądź uszkadzają żywność żerując i rozmnażając się w produktach spożywczych. Szkodniki te mogą całkowicie zniszczyć produkt lub obniżyć jego wartość i uczynić go niezdatnym do spożycia przez ludzi. Szkodniki magazynowe bardzo szybko się rozmnażają i w porę nie zauważone mogą doprowadzić do dużych strat gospodarczych. Do najgroźniejszych należą: wołki zbożowe, mole spożywcze z rodziny omacnicowatych, mkliki, mole ubraniowe, gryzki, rybiki, rozkruszki (groźne pajęczaki produktów spożywczych). np. Omacnica spichrzanka (plodia interpunctella)
Stawonogi dokuczliwe Są to zwierzęta które wywołują uczulenia lub są drażniące dla człowieka. Potrafią skutecznie uniemożliwić nam wypoczynek a w skrajnych przypadkach mogą być również bardzo niebezpieczne. Do pajęczaków, które mogą wywołać uczulenie należą roztocza, które mogą pasożytować na ptakach dzikich i domowych (np. ptaszyniec kurzy) oraz te, które występują w kurzu domowym (roztocza kurzu domowego). Pajęczaki występujące w Polsce nie są niebezpieczne dla człowieka i największe zagrożenie z ich strony pochodzi z wydzieliny gruczołów przędnych. Mogą być silnym alergenem i wywoływać nie tylko podrażnienia oczu, skóry ale być przyczyną astmy oskrzelowej. np. Skórożarłoczek skryty - roztocze kurzu domowego (dermatophagoides pteronyssinus)
Stawonogi pasożytnicze Pasożytnictwo jest szczególnym rodzajem współżycia człowieka i owada w którym owad odżywia się krwią swojego żywiciela czyli człowieka. Pasożyty towarzyszą człowiekowi od najdawniejszych lat i są w pewien sposób wskaźnikiem warunków życia człowieka. Problem pasożytów pojawia się regularnie w miejscach dużych skupisk ludzi lub tam gdzie jest duża rotacja krótko przebywających osób. Są również takie miejsca gdzie jest to problem nie do rozwiązania (noclegownie bezdomnych) z powodu trybu życia osób tam czasowo przebywających. Jest to problem dość wstydliwy z powodu społecznej opinii, o niskim statusie osób, które mają problem z niektórymi pasożytami (pluskwy, wszy).
Do najbardziej dokuczliwych pasożytów zaliczamy: wszy, pluskwy, komary i pchły.
np. Pchły (siphonaptera)
Stawonogi jadowite Do stawonogów najbardziej jadowitych należą osy i szerszenie. Jedna robotnica osy może użądlić wielokrotnie, a jej jad może być przyczyną silnego podrażnienia u osób z nadwrażliwością i wszystkich tych którzy zostali użądleni wielokrotnie.
Najbardziej niebezpieczne jest, gdy osa dostanie się do gardła człowieka w czasie posiłku lub snu. Użądlenie w język lub przełyk może być wówczas przyczyną śmierci jeśli poszkodowany nie otrzyma pomocy lekarskiej w przeciągu kilku minut od użądlenia.
np. Osa (vespula)
Problem stawonogów w otoczeniu człowieka Owady mogą być piękne i brzydkie, mogą wywoływać zachwyt i być inspiracją dla malarzy i poetów. Jednak najczęściej spotykają się z niechęcią i odrazą i są niepożądane w naszych mieszkaniach. Nawet jeśli nie są tak niebezpieczne jak osy i szerszenie mogą wywołać obrzydzenie jak w przypadku karaczanów czy much.
Irracjonalny lęk człowieka przed owadami nazywamy entomofobią Najczęściej objawia się nagłym i tak silnym strachem, że może wywołać uczucie paraliżu, drżenie ciała, gwałtowny oddech, pocenie lub w skrajnych przypadkach atak szału i krzyk przerażenia. Entomofobia ma różne formy nasilenia od zwykłej niechęci do stanów lękowych zagrażających życiu. Wiele osób ogarniętych tą fobią potrafi zmienić swój dotychczasowy styl życia i skierować całą swoją uwagę na próbie wyeliminowania owadów ze swojego życia. Może to być przyczyną cierpień osobistych i problemów rodzinnych.
Rozwiązaniem tych problemów jest często zabieg dezynsekcji, który najlepiej jest zlecić specjalistycznej firmie DDD. SPOSOBY OCHRONY BUDYNKÓW PRZED SZKODNIKAMI
Kompleksowa ochrona obiektów przed owadami nie może ograniczać się tylko i wyłącznie do stosowania środków chemicznych, takich jak opryskiwanie, opylanie, żelowanie, odymianie czy gazowanie.
Celem głównym, powinno być utrzymanie takiego poziomu higieny aby w chronionym obiekcie zastosowanie zabiegów z użyciem insektycydów ograniczone było tylko do sytuacji awaryjnej. Aby to osiągnąć, należy w każdym zakładzie wprowadzić wieloetapowe działanie składające się z następujących komponentów: 1. Lustracja obiektu, 2. Identyfikacja szkodnika, 3. Działania profilaktyczne, 4. Monitoring owadów z użyciem właściwych urządzeń, 5. Zwalczanie owadów metodami fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi, 6. Ocena skuteczności działań, 7. Prowadzenie dokumentacji właściwej dla nas lub potrzeb zlecającego usługę.
Lustracja obiektu Pierwszą czynnością którą należy wykonać przystępując do wykonania zadania jest lustracja całego obiektu, a zwłaszcza pomieszczeń, które mogą mieć istotne znaczenie dla skuteczności naszych działań. Nie wolno lekceważyć pomieszczeń czasowo zamkniętych, przylegających do chronionych budynków, zwłaszcza gdy są to pomieszczenia techniczne, magazynowe, gospodarcze, dawne i nie używane pomieszczenia składowania artykułów żywnościowych. Nasze wysiłki są często daremne z powodu przeoczenia jednego zamkniętego pomieszczenia w którym szkodniki mają doskonałe warunki do rozwoju. Podczas inspekcji należy ocenić stan techniczny budynków oraz potencjalne możliwości przedostawania się owadów do pomieszczeń typu: rampy załadowcze, stan techniczny elewacji, szpary w drzwiach.
Identyfikacja szkodników Kolejnym ważnym działaniem jest określenie gatunku owada na podstawie pozostawionych przez niego śladów bytowania. Mogą to być resztki pancerzyków, wylinki, martwe owady, pozostawione odchody lub zapach (np. prusaki). Oczywiście najlepiej jest schwytać żywe osobniki aby wyeliminować łatwy do popełnienia błąd, zwłaszcza przy szkodnikach magazynowych, których jest bardzo dużo gatunków.
Pierwsze dwa etapy działań a więc lustracja terenu i identyfikacja szkodnika mają podstawowe znaczenie dla wyboru metody działań profilaktycznych oraz metod zwalczania.
Działania profilaktyczne Profilaktyka ma na celu ograniczenie dostępu owadów do chronionych pomieszczeń (siatki w oknach, kurtyny w drzwiach). Działania utrudniające lub uniemożliwiające ukrycie się i reprodukcje szkodników:
Wietrzenie magazynów (mole),
Pozostawianie odstępu miedzy ścianą magazynu a paletą z towarem,
Likwidacja kryjówek poprzez usuwanie wszelkich szczelin w murach, podłodze, ścianach,
Dbałość o właściwą czystość w pomieszczeniach (kurz, resztki jedzenia, pozostawione odpadki, cieknące krany),
Usuwanie lub właściwe przechowywanie wszelkich potencjalnych produktów w których mogą znajdować się jaja szkodników (orzechy, nasiona, karma dla zwierząt roślinożernych, suszone pestki, przeterminowane wyroby czekoladadowe z bakaliami).
Teren wokół budynków powinien być również poddany ocenie higienicznej. Nie powinno być gniazd ptaków na elewacji (jaskółki) oraz nie powinny gnieździć się inne ptaki (gołębie), a na terenie nie mogą być mrowiska. Zagłębienia terenu szybko zamieniają się w stojące bajorka które stają się siedliskiem różnych owadów (komary). Dodatkowo przywabiają na teren oprócz ptactwa inne zwierzęta np. psy, koty które mogą być nosicielami owadów ( pchły ) Nie skoszona trawa, chwasty, pnącza na elewacji ułatwiają przenikanie szkodników do budynku.
W sposób właściwy powinny być przechowywane wszelkie odpady (zamykane pojemniki), które muszą być regularnie opróżniane i myte (procedury mycia i dezynfekcji). Należy zwracać uwagę na czystość środków transportu , które powinny być codziennie czyszczone z resztek przewożonych produktów. Sprzyja to rozprzestrzenianiu się szkodników pomiędzy obiektami, które mogą być oddalone od siebie na duże odległości.
Wśród miejsc potencjalnie atrakcyjnych dla przenikania szkodników należy wyróżnić: połać dachową, okna, drzwi wejściowe, garażowe, wejścia zaplecza, rampy wyładowcze, kanały wentylacyjne podpiwniczenia, miejsca doprowadzeń do budynków infrastruktury komunalnej ( gaz, kanalizacja, wentylacja, przyłącza elektryczne ), szpary i pęknięcia w elewacji zewnętrznej, rosnące w pobliżu drzewa i pnącza, zalęgające kałuże i rozlewiska wodne.
Budynki powinny mieć: właściwą stolarkę okienną a wszelkie ubytki w ścianach i podłogach powinny być naprawiane na bieżąco.
Właściwie prowadzona profilaktyka pozwala na utrzymanie obiektu „wolnym od szkodników”.
Monitoring
Kiedy wszystkie dotychczas opisane działania zostały przez nas wdrożone pozostaje nam instalacja w obiekcie urządzeń monitorujących potwierdzających obecność lub brak szkodników na monitorowanym terenie. Program monitoringu spełnia podwójna rolę:
Informuje nas o pojawieniu się problemu w postaci obecności szkodnika,
Określa jaki jest stopień intestacji szkodnika w ochranianym obiekcie.
Ponieważ monitorowanie odbywa się w określonych umową odstępach czasowych, w sytuacji awaryjnej niezbędne są nasze wizyty pomiędzy zaplanowanymi wizytami kontrolnymi.
Zgromadzone dane z urządzeń monitorujących są podstawą do podjęcia właściwych działań, adekwatnych do zaistniałej sytuacji, mającej na celu eliminacje zagrożenia.
Monitorowanie i jednoczesne zwalczanie szkodników Istnieją metody i urządzenia, które pozwalają zarówno monitorować obecność owadów i jednocześnie eliminować ja z otoczenia. Należą do nich: Pułapki lepowe lub bezlepowe z atraktantem pokarmowym lub bez, Pułapki feromonowe, Lampy owadobójcze, Lepy i taśmy klejące, Urządzenia wytwarzające ciepło dla zwabienia owadów ( pchły ).
Zwalczanie szkodników Kiedy działania profilaktyczne zawodzą i szkodniki przedostaną się do chronionego obiektu pozostaje nam tylko walka z nimi z użyciem chemicznych środków dezynsekcyjnych.
Najbardziej rozpowszechnioną metodą jest opryskiwanie powierzchni preparatem owadobójczym.
Oprysk pomieszczeń produkcyjnych powinien być stosowany tylko w czasie przerw technologicznych a wszelkie produkty żywnościowe powinny być usunięte z pomieszczenia.
Po wykonaniu zabiegu, a przed ponownym wprowadzeniem żywności powinny zostać wdrożone procedury mycia i dezynfekcji. Są to czynności pracochłonne i kłopotliwe dlatego warto uświadomić właścicielowi wagę działań profilaktycznych. Ocena skuteczności.
Zabieg dezynsekcji kończy się zawsze oceną skuteczności naszych działań. Pierwsze opinie płyną zawsze od właściciela obiektu, który jest najbardziej zainteresowany rezultatem naszej pracy. Bardzo pomocne spostrzeżenia pochodzą od personelu, który przebywa najdłużej na obiekcie i jest najlepiej zorientowany czy pozbyliśmy się z jego terenu owadów. Jednak jedyną i najbardziej wiarygodną metodą jest dalsza kontynuacja monitorowania.
Jeśli w urządzeniach monitorujących nadal pojawiają się szkodniki, mimo założonego czasu na ich wyeliminowanie, wówczas musimy zabieg powtórzyć. Należy wówczas zastosować preparat którego substancja czynna będzie z innej grupy środków chemicznych.
Czasem potrzebna jest zmiana techniki wykonania zabiegu. Opryskiwanie można zamienić ( czasem uzupełnić w wybranych punktowo miejscach ) na trutki pokarmowe w postaci żelu.
Dokumentacja Każdy zabieg z użyciem chemicznych środków owadobójczych powinien być potwierdzony odpowiednim dokumentem. Jest to Protokół dezynsekcji po zabiegowy. Dokument taki zawiera wszelkie ważne informacje takie jak: datę i miejsce wykonania zabiegu, użyty preparat i numer pozwolenia na stosowanie wydane przez MZ na stosowanie na terytorium RP oraz zalecenia pozabiegowe dla właściciela obiektu: - Pouczyć właściciela o rodzaju zagrożeń wynikających z przeprowadzonego zabiegu, - Określić minimalny czas, który musi upłynąć od wykonania usługi do momentu ponownego wejścia personelu, - Jeżeli zabieg był prowadzony z użyciem fumigantów oznaczyć pozostałość gazu i określić czas odgazowania, - Dodatkowe instrukcje dla osób przebywających w pomieszczeniach poddawanych dezynsekcji w sposobie postępowania po zabiegu, mogące mieć wpływ na ich bezpieczeństwo.
Oprócz Protokołu dezynsekcji pozabiegowego prowadzona powinna być szczegółowa dokumentacja wszystkich naszych działań w tym również monitorowania. Podstawą takiej dokumentacji jest plan obiektu, na którym naniesione są wszystkie rozmieszczone przez nas urządzenia monitorujące. Podczas kolejnych inspekcji starannie przegląda się wszystkie urządzenia, opisuje się liczbę i miejsca złapanych szkodników oraz ich rodzaj. Na podstawie tych obserwacji formułowane są działania korygujące. Wszystkie zauważone ślady bytowania szkodników potwierdzają i określają rodzaj użytej metody do ich wyeliminowania.
Efektywność naszej pracy dużej mierze zależy od właściwej współpracy z całym personelem chronionego obiektu. Na nic się nie zda nasz wysiłek jeśli nie będą przestrzegane nasze zalecenia (czas zmywania po zabiegu nie może być zbyt krótki, większość owadów jest aktywna głównie nocą i po zmroku lub w czasie nieobecności ludzi). Właściwa higiena, metody składowania i przechowywania towarów, sposób wydawania (FIFO z ang. pierwsze przyszło, pierwsze wyszło) czy transportowania produktów (towar bez szkodników przewożony zaraz po transporcie towaru zainfekowanego szkodnikiem) będą lekceważone lub będzie niechęć do uczestnictwa w programie, wówczas efekty będą mizerne pomimo naszego wysiłku. Rodzaje preparatów do opryskiwania Klasycznym, najstarszym związkiem do zwalczania owadów są naturalne insektycydy pyretroidowe będące estrami kwasu chryzantemowego otrzymywane z kwiatów kilku odmian chryzantem. Na półkuli północnej znanych jest ok. 200 gatunków złocienia (Chrysanthemum ). W Polsce występuje ich kilka, z których najpospolitszy jest złocień właściwy (Chrysanthemum leucanthemum ).
Z punktu widzenia ekologii, korzystne jest zjawisko degradacji pyretryny pod wpływem światła słonecznego do nietoksycznych substancji.
W chwili obecnej preparaty do oprysku najczęściej zawierają związki pyretroidowe syntetyczne, karbaminiany lub są to złożone preparaty zawierające więcej niż jedną substancje czynną oraz inhibitory rozwoju owada które hamują jego rozwój.
Obecnie używane środki dezynsekcyjne, czyli inaczej insektycydy można podzielić na dwie grupy: pyretroidy pochodzenia naturalnego (roślinne) i syntetyczne. Do najbardziej popularnych substancji czynnych zawartych w preparatach należą: pyretroidy syntetyczne ( najwięcej preparatów), organiczne związki fosforu (stopniowo wycofywane z terenu UE), neonikotynoidy, fenylopirazole, karbaminiany i inne wieloskładnikowe preparaty, złożone kilku substancji aktywnych. Wszystkie syntetyczne insektycydy, w mniejszym lub większym stopniu, działają toksycznie na człowieka i zwierzęta stałocieplne. Dodatkowo u owadów wywołują po pewnym czasie narastanie odporności.
Dodatkowo do preparatów dodawane są substancje nazywane synergetykami, związki które nie mają działania owadobójczego ale wydatnie zwiększające właściwości owadobójcze. Jednym z najbardziej popularnych jest butoksylan piperonalu, który uaktywnia pyretrynę i tetrametrynę czterokrotnie zwiększając ich działanie owadobójcze.
Repelentami nazywamy preparaty odstraszające owady. Środki te są mało toksyczne i bezpieczne w użyciu i najczęściej znajdują się w preparatach do ochrony skóry przed komarami i kleszczami.
Preparaty pyliste Są to drobno zmielone obojętne substancje takie jak talk, kaolin które są zmieszane ze środkiem owadobójczym. Preparat jest tym skuteczniejszy im drobniejsze są cząstki nośnika i lepsze jest wymieszanie z preparatem owadobójczym. Preparaty pyliste zawierają z reguły ok. 0,5 % substancji aktywnej.
Roztwory i emulsje Preparaty płynne (roztwory) są to rozpuszczone środki owadobójcze w rozpuszczalnikach organicznych takich jak nafta czy terpentyna balsamiczna. Koncentraty emulsyjne są to roztwory środków owadobójczych w rozpuszczalnikach organicznych z dodatkiem emulgatora, który w rozcieńczeniu z wodą tworzy emulsję. Preparat taki nie powinien rozwarstwiać się przez minimum 3 godziny.
Proszki zawiesinowe Są to preparaty owadobójcze w formie łatwo rozpuszczalnych z wodą proszków, które tworzą trwałe zawiesiny wodne. Z praktyki wiadomo że butle z takimi roztworami roboczymi należy co pewien czas energicznie potrząsać aby zawiesina preparatu nie opadła na dno a zabieg nie został wykonany samą wodą.
Aerozole Aerozolami nazywamy substancje, których wielkość cząstek jest tak mała (1 – 50 µm), że potrafią dłuższy czas unosić się w powietrzu. Otrzymujemy je przez:
Rozpylanie roztworów w powietrzu pomocą specjalnych urządzeń (zamgławiaczy).Dodatek środków wspomagających zwiększa skuteczność działania środka poprzez wydłużenie czasu unoszenia rozpylonych cząstek i dodatkowo ułatwia wnikanie preparatu do roślin,
Kondensację powstającą przy parowaniu cieczy lub ciała stałego tworząc w powietrzu dym lub mgłę. Tego typu aerozole otrzymuje się poprzez żarzenie proszków z substancją owadobójczą w świecach dymnych. Pod wpływem żarzenia następuje sublimacja insektycydów, które tworzą aerozole. Świeca nie powinna się palić a jedynie żarzyć, gdyż zbyt wysoka temperatura płomienia rozkłada stosowane związki. Długotrwałe unoszenie się mikrocząstek w powietrzu oraz mała wielkość tych cząstek daje dużą szanse na kontakt preparatu z owadem,
Specjalne samoopróżnialne pojemniki w których zamknięty w szczelnej metalowej puszce preparat zostaje uwolniony za pomocą sprężonego nośnika (propelentu) i w formie aerozolu unosi się w zamkniętym pomieszczeniu.
Pojemniki takie są przeznaczone do stosowania wyłącznie wewnątrz pomieszczeń a przy wykonywaniu zabiegów muszą być przedsięwzięte specjalne środki ostrożności. Dotyczy to głównie urządzeń klimatyzacyjnych, urządzeń elektrycznych i przestrzegania przepisów bhp w czasie uwalniania aerozolu.
