Szczur wędrowny jest bardzo pospolity w całej Polsce. Wyróżnić można jego populacje zasiedlające doliny rzek, wilgotne starorzecza i zlewiska oraz populacje przechodzące na okres wegetacyjny z domostw na pola uprawne i brzegi rzek. W budynkach mieszkalnych i gospodarskich najchętniej zajmują zaciszne miejsca w piwnicach, pod podłogami oraz w kanałach i urządzeniach kanalizacyjnych.
Szczur wędrowny jest stosunkowo dużym zwierzęciem. Ciało ma krępe, głowę szeroką, pysk tępo zakończony. Jeśli jego uszy zostaną przygięte do przodu, wówczas nie sięgają oka. Ogon pokryty jest drobnymi łuskami oraz rzadkimi, krótkimi włosami. Ubarwienie grzbietu jest najczęściej brunatno szare, brzucha - białawe z odcieniem szarawym lub żółtawym. Długość głowy i tułowia wynosi 19-30 cm, a ogona od 15 do 23 cm.
Szczury zakładają gniazda w zacisznych kryjówkach zabudowań (piwnice, rury kanalizacyjne) lub w glebie na głębokości do 40-50 cm. Nory poszczególnych osobników są połączone korytarzami. Na powierzchni wydeptane ścieżki łączą otwory wylotowe nor. Przed otworami nor nie spotyka się kopczyków ziemi. Na terenach nisko położonych szczur wędrowny umieszcza gniazdo na kępach lub nawet zawiesza na trzcinach, na wysokości 10-20 cm nad lustrem wody. Na brzegu zbiornika wodnego buduje kilkupiętrowe nory, których otwory znajdują się na różnych wysokościach nad lustrem wody. Gdy poziom wody podnosi się i zalewa dolne piętra, szczur korzysta z wyżej położonych części nor, do których się przemieszcza. Pod śniegiem szczury nie budują tuneli, a warstwa sypkiego śniegu grubości 15 cm jest dla szczura przeszkodą nie do pokonania. Szczur może poruszać się jedynie po twardej powierzchni śniegu, wydeptując na niej ścieżki.
Ciąża u szczura wędrownego trwa 21-23 dni. Samica rodzi najczęściej 3-6 razy w roku po 7-8 (nawet do 12) młodych. Dojrzałość płciową osiągają one w wieku 3-4 miesięcy. Żyją 3-4 lata, ale najczęściej 12-18 miesięcy.
Szczury są bardzo ruchliwe, aktywne w ciągu całej doby, głównie jednak nocą. Wiosną migrują zwierzęta w różnym wieku, a jesienią przeważnie osobniki młode. W ciągu doby mogą pokonać odległość 600 m, a w ciągu roku - 20 km. Są bardzo ostrożne. Wędrują tylko w nocy w grupach po kilkanaście lub kilkadziesiąt osobników, rzadko pojedynczo, zachowując się cicho. Szczur wędrowny dobrze pływa i nurkuje, ale gorzej się wspina.
Szczur przystosowuje się do każdego pożywienia. W polu żywi się przede wszystkim soczystymi roślinami, zjadając podziemne i nadziemne ich części. Powoduje znaczne szkody w uprawach, szczególnie w inspektach, szklarniach, sadach i szkółkach. Nie gardzi też mięczakami, rakami, rybami, żabami, pisklętami, jajami, drobnymi ssakami oraz świeżą padliną. Znane są przypadki atakowania przez nie żywych zwierząt. Stwierdzono, że świniom wygryzały dziury w ciele, a gęsiom stłoczonym w stada wyżerały błony pławne.
Szczur wędrowny nie gromadzi zapasów na zimę. Pożywienie wyszukuje w pobliżu nory. Na miejscu żeru pozostawia nie dojedzone resztki, mocz, liczne odchody i odciśnięte ślady stóp.
"Szkodniki sanitarne - szczur wędrowny" Prof. dr hab. Stanisław Ignatowicz
Szczur śniady (Rattus rattus)
Przebywa wyłącznie w pobliżu siedzib ludzkich, gdzie zasiedla strychy, magazyny zbożowe, poddasza, hale targowe i różnego rodzaju zabudowania gospodarcze. Charakterystyczne, że w odróżnieniu od szczura wędrownego zajmuje zwykle wyższe kondygnacje budynków. Potrafi wspinać się po murach, można go spotkać w miejscach wydawałoby się mało prawdopodobnych. Często występuje w magazynach portowych. W czasach żaglowców to właśnie szczur śniady był częstym, choć niechcianym towarzyszem żeglarzy.
Jest gatunkiem bardzo szkodliwym z punktu widzenia człowieka. Podobnie, jak szczur wędrowny wyrządza duże szkody gospodarcze (niszczy żywność, przegryza instalacje elektryczne i inne, niszczy meble itd.). Ponadto pośredniczy w przenoszeniu wielu chorób, w tym wścieklizny i dżumy.
Szczur śniady (Rattus rattus)
Szczur śniady pochodzi z tropikalnych lasów południowo-wschodniej Azji. Rozprzestrzeniony został po całym świecie przez człowieka za pomocą środków transportu. Do Europy przedostał się w XI-XII wieku i w średniowieczu był już pospolitym gryzoniem w środowisku człowieka.
W Polsce szczur śniady występuje licznie w portach morskich i na zachodzie kraju, wzdłuż biegu Odry. Zamieszkuje strychy, górne piętra budynków, spichrze, hale targowe, statki oraz piwnice, a nawet kanały w niektórych miastach. Ponieważ pochodzi z terenów zadrzewionych, doskonale wspina się po krzewach i drzewach. Jego stopy są bardzo chwytne. Skacze na wysokość prawie 1 m, ale gorzej pływa niż szczur wędrowny.
Szczur śniady jest mniejszy i smuklejszy od szczura wędrownego; ma dłuższe od niego uszy, duże oczy i ogon. Uszy są cienkie i prawie pozbawione włosów. Pyszczek jest wyraźnie zaostrzony. Długość głowy i tułowia wynosi 13-24 cm, a ogona 13,5-25 cm (razem około 40 cm). Ciężar ciała wynosi od 150 do 250 g.
Ubarwienie szczura śniadego może być zmienne. Grzbiet jest zawsze znacznie ciemniejszy od spodu ciała. Najczęściej jest czarny lub prawie czarny z szarą brzuszną stroną. Po ubarwieniu wyróżnia się trzy podgatunki szczura śniadego, które mogą się między sobą krzyżować:
- Rattus rattus rattus Linnaeus;
- Rattus rattus alexandrinus Geoffroy;
- Rattus rattus frugivorus Rafinesque.
Potencjał rozrodczy szczura śniadego jest mniejszy niż u szczura wędrownego. Ciąża trwa 21-23 dni, samice rodzą 3-4 razy w ciągu życia od 5 do 8 młodych (nawet do 13 młodych), które żerują poza gniazdem już po 3-4 tygodniach. Młode dojrzewają w wieku około 3 miesięcy. Większość dorosłych szczurów żyje od 5 miesięcy do 1,5 roku.
Szczur śniady jest skryty, płochliwy i aktywny najczęściej nocą. Porusza się w zacienionych miejscach, pod roślinnością, po płotach, po drutach i gałęziach drzew. Za dnia trudno go dostrzec. Nie wykryty wcześnie może szybko założyć liczne kolonie.
Zasiedla chętnie budynki w starych parkach, w których są liczne krzewy i zarośla, a także drzewa owocowe. Gniazda buduje pośród gęstego pokrycia z krzewów, chwastów i zarośli. Czasem zakłada kuliste gniazda z liści na drzewach, a tam, gdzie nie występuje szczur wędrowny chętnie zakłada nory ziemne i w nich przebywa. Nory te znajdują się zawsze tam, gdzie jest gęsta roślinność. W glebie buduje proste nory o jednym lub kilku otworach wyjściowych. W magazynach, hurtowniach, w zakładach przemysłowych chętnie zakłada gniazda na górnym poziomie przechowywanych pudeł z produktami, w elektrycznych skrzyniach rozdzielczych, na szczycie silosów.
Do budynków przedostaje się po gałęziach drzew lub przewodach elektrycznych. Przeciska się przez otwory i szczeliny w dachu, przez nieszczelne otwory wentylacyjne. Drogi do otworów i wejścia do budynków znaczy odchodami i moczem, który zawiera feromony znacznikowe. Miejsca często wykorzystywane i znaczone są dobrze widoczne. W budynku preferuje wyższe kondygnacje; w wielopiętrowych blokach może występować od parteru po poddasze.
Jest wszystkożerny i pokarmowo jest mniej zależny od człowieka niż szczur wędrowny. Żywi się głównie pokarmem roślinnym: ziarnem zbóż, warzywami, ziemniakami, nasionami, orzechami, owocami i jagodami. Po owoce sięga wchodząc na drzewa. Chętnie zjada ślimaki i owady (w tym karaczany; pozbawiona odnóży przybyszka amerykańska jest doskonałą przynętą w szczurołapce). Szczury śniade żyjące blisko zbiorników wodnych mogą żywić się rybami i małżami. Zaglądają też do misek dla psów, karmników dla ptaków, do zbiorników na odpady kuchenne z restauracji. Zjadają niestrawione resztki pokarmowe w odchodach zwierząt domowych. Czasem już urozmaiconą dietę uzupełniają jeszcze klejem, mydłem, kitem.
Żerują tuż po zmroku i znowu tuż przed wschodem słońca, ale zdarza się często, że kilkakrotnie udają się na żerowanie w ciągu nocy i nawet za dnia. W odróżnieniu od szczura wędrownego, szczur śniady pobiera małe ilości pożywienia, ale w różnych miejscach (podobnie jak mysz domowa). Żerują grupowo, rodzinami składającymi się do 10 osobników. Jeśli pokarm jest łatwo dostępny, wtedy nawet na małym obiekcie może ich być kilka setek.
Dorosłe osobniki szczura śniadego zjadają średnio od 7 do 15 g pożywienia (około 10% wagi ciała) w ciągu 24 godzin. Lubią posilać się w miejscach osłoniętych roślinnością. Jeśli pożywienie znajduje się na otwartej przestrzeni, wówczas zanoszą do kryjówki lub gniazda, a więc do przestrzeni sufitowej i dachowej, gdzie pokarm przechowują. Z czasem zapasy te atakują szkodniki magazynowe.
Szczur śniady potrzebuje wodę codziennie i dziennie wypija 30-60 ml. W bujnej roślinności znajduje wiele źródeł wody, a potrzeby uzupełnia sokiem z owoców, roślinności i zwierząt (karaczany, świerszcze, ślimaki).
Podobnie jak u szczura wędrownego, w populacji szczura śniadego występują osobniki neofobiczne, które przez kilka dni lub nawet tygodni unikają świeżo rozmieszczonych przynęt, karmników deratyzacyjnych i szczurołapek.
Zwykle szczur śniady jest aktywny w promieniu od 7.5 m (magazyn z łatwo dostępnym pokarmem) do 30 m od gniazda. Jednak może poszukiwać pokarmu w odległości do 100 m od gniazda (czasem większej - 300 m), co zależy od rodzaju obiektu.
W budynkach, w których występują dwa gatunki szczurów, dochodzi do podziału "stref wpływów". Szczur śniady zajmuje górne kondygnacje, a szczur wędrowny - dolne. W sytuacji, gdy brakuje kryjówek i gdy pokarm jest trudno dostępny, bardziej agresywny szczur wędrowny wypiera słabszego szczura śniadego (typowy przykład konkurencji międzygatunkowej). "Szkodniki sanitarne - szczur śniady" prof.dr hab. Stanisław Ignatowicz
Mysz domowa (Mus musculus)
Mysz domowa występuje w całej Polsce. W lecie przebywa głównie na polach uprawnych (zboża), w ogrodach i sadach. Zimą przenosi się do zabudowań, chociaż może zimować również w polu. Obserwuje się trzy etapy inwazji obiektów gospodarczych: pierwszy tuż po żniwach, drugi po pierwszych przymrozkach i trzeci po dużych mrozach w styczniu lub w lutym.
Mysz domowa (Mus musculus)
Ciąża trwa 19-21 dni. Samica rodzi 7-8 razy w ciągu roku (czasem nawet do 10 razy) po 4-16 młodych. Młode karmi mlekiem przez 25 dni. Młode osiągają dojrzałość płciową w wieku 2-3 miesięcy (często po 42 dniach). W domach, zakładach przemysłowych i magazynach rozród myszy domowej trwa cały rok. Mysz domowa żyje do 2 lat, ale najczęściej 9-12 miesięcy.
Cechy biologiczne myszy domowej:
1. Dojrzałość płciowa: po 42 dniach
2. Długość ciąży: 19-21 dni
3. Przeciętny miot: 5,8 młodych
4. Liczba ciąży w roku: 7,7
5. Okres karmienia młodych: 25 dni
6. Płodność samicy w roku: 44,5 sztuk potomstwa
7. % samic w miocie: 35,3%
8. Masa ciała dojrzałej myszy: 10,0 - 21,0 g
Mysz domowa kopie długie i proste korytarze płytko (20-30 cm) pod ziemią, a gniazda zakłada pod korzeniami drzew, na miedzach, w stertach, w budynkach mieszkalnych i gospodarskich. Do gniazda prowadzą zwykle 2-3 chodniki, każdy długości 40-60 cm. Gniazdo wyścieła suchymi źdźbłami i liśćmi traw. Gniazda mysz domowa zakłada zawsze w pobliżu źródeł pożywienia. Zdarza się, że gniazdo urządza w opuszczonych norach innych gryzoni.
Mysz żeruje głównie w nocy, ale również można ją zobaczyć za dnia. Jest wszystkożerna. Zjada pokarm roślinny i zwierzęcy. Jest pospolitym szkodnikiem w stogach, w stodołach, przechowalniach, domach. Żywi się owadami, ziarnem zbóż, kukurydzy, warzywami, owocami, zapasami żywności w magazynach i spiżarniach. Nie gromadzi zapasów, dlatego występuje w miejscach bogatych w pokarm. Na miejscu żeru można znaleźć charakterystyczne drobne odchody. Wydziela specyficzny, wszystkim dobrze znany "mysi" zapach. Zapach ten pozostawia samiec znakując swoje terytorium moczem.
Mysz domowa jest bardzo żarłoczna, zjada bardzo dużo produktów żywnościowych, a dziesięć razy więcej zanieczyszcza, czyniąc niezdatnymi do spożycia. Przy dużym zagęszczeniu na polach zbóż wyrządza znaczne szkody. Występując w naszych mieszkaniach przegryza opakowania, ubrania, wyroby ze skór, książki i z resztek buduje swoje gniazda.
Mysz domowa ma licznych wrogów naturalnych, z których należy wymienić kota, łasicę, tchórza, kunę domową, krukowate, sowy i inne ptaki drapieżne.
Mysz polna (Apodemus agrarius)
Czasem do magazynów zbożowych może przejść na zimę mysz polna, która w okresie letnim zamieszkuje ogrody warzywne, sady, łąki, pola, brzegi lasów i zarośli. Mysz polna ma charakterystyczne ubarwienie, po którym łatwo ją odróżnić od myszy domowej. Grzbiet jej ciała i boki są szaro- lub żółtawo-rude z ciemną pręgą włosów przechodzącą wzdłuż całego grzbietu, spód ciała biały, wyraźnie odgraniczony od boków. Długość głowy i tułowia wynosi 10-12 cm, a ogona - 7-9 cm.
Mysz polna (Apodemus agrarius)
Żywi się różnorodnym pokarmem, dostępnym w danej porze roku. Wiosną zjada wschody traw i zbóż, latem żywi się owocami różnych roślin, a jesienią i zimą ziarnem zbóż, korą drzew, przechowywanymi w kopcach bulwami i korzeniami. Gdy w danym rejonie lub pomieszczeniu pojawi się masowo, wówczas powoduje znaczne straty.
Mysz zaroślowa (Apodemus sylvaticus)
Do zabudowań, stodół i magazynów może też zaglądać zimą, chociaż rzadko, mysz zaroślowa, która w okresie wegetacji przebywa w lasach, parkach i sadach. Nie różni się wielkością od myszy domowej, ale jest inaczej ubarwiona. Okrywa włosowa na grzbiecie i bokach ciała ma zabarwienie żółtawobrunatne, na spodzie ciała białawe. Na piersiach występuje kremowa podłużna plama. Gdy uszy zostaną przygięte do przodu, wówczas sięgają brzegu oczu. Stopy ma długie i wąskie, z wierzchu białe. Długość głowy i tułowia wynosi 8-10 cm, a ogona 7-9 cm.
Mysz zaroślowa kopie głębokie nory z 2-3 otworami wylotowymi, przed którymi można zobaczyć kopczyki piasku. Długość nory z gniazdem dochodzi do 1 m. Gniazdo wyścieła trawą, liśćmi, strąkami robini, łykiem, kawałkami papieru. Materiał gniazdowy nie tnie na wąskie pasemka (norniki tak tną).
Mysz zaroślowa (Apodemus sylvatius)
Rozród myszy zaroślowej odbywa się od kwietnia od września. Ciąża u myszy zaroślowej trwa 21-23 dni. Samica rodzi 2-4 razy w ciągu roku po 2-8 (najczęściej 5-6) młodych, które uzyskują dojrzałość płciową po 80-90 dniach. Podobnie jak inne myszy, żyje do 1,5 roku. Żywi się różnorodnym pokarmem, który gromadzi na zimę. Zjada owady, jagody i nasiona różnych roślin, w tym ziarno zbóż. Późną zimą niszczy korę młodych gałązek. Szkody wyrządzane przez mysz zaroślową w uprawach rolnych i leśnych nie są znaczne. Mysz zaroślowa jest delikatna i słaba, dlatego z licznych siedlisk jest wypierana przez mysz leśną. „Szkodniki sanitarne - mysz domowa, mysz polna, mysz zaroślowa" prof. dr hab. Stanisław Ignatowicz
- Gryzonie nornikowate - szkodniki upraw
Występują na ziemiach przeznaczonych pod uprawę. Niszczą plony i powodują ogromne straty dla właściciela tego obszaru. W dodatku są to zwierzęta, które pod ziemią kopią tunele, niszcząc ją. Jest to przede wszystkim nornica ruda, karczownik ziemnowodny, darniówka i nornik zwyczajny.Nornica ruda (Myodes glareolus)
Gatunek gryzonia z rodziny nornikowatych. Jeden z drobniejszych gryzoni nornikowatych występujących w Polsce. Średniej wielkości, o wydłużonym ciele i średnim, słabo owłosionym ogonie, pokrytym pierścieniowatymi łuskami. Długość tułowia ok 10-11 cm, ogona do 5 cm, ciężar ciała ok. 30 g. Oczy duże, pyszczek lekko zaostrzony z wąsami, uszy duże szerokie wyraźnie wystają z sierści, zaokrąglone, cienkie przygięte do przodu i sięgają oczu. Nozdrza różowawe, nieowłosione. Charakteryzuje się ubarwieniem sierści na grzbiecie jest szaro-rudym, żółtawo-rudym lub czerwonawo-rdzawym. Boki i brzuszna strona ciała białawo szary, a ogon dwubarwny z wierzchu ciemny, spodem jasny. Jasne są też stopy. Siekacze mają kształt dłutowaty, ciągle rosną, a ostrość zachowują dzięki temu, że szkliwo znajduje się jedynie na przedniej ich powierzchni, zęby trzonowe o niskich koronach, z trzema rzędami guzków. Wielkość miotu nornicy rudej jest ściśle związany z okresem największej dostępności pożywienia. Ciąża trwa około 21 dni. Samica rodzi 3–4 razy w roku 3–5 (do 7) młodych. Młode przychodzą na świat ślepe i nieowłosione. Szybko rosną i po 12–14 dniach otwierają oczy, po około 25 dniach życia przestają się odżywiać mlekiem matki i opuszczają gniazdo. Młode uzyskują pełną dojrzałość płciową w wieku 8–9 tygodni. Nornica ruda w ciągu jednego roku może wyprowadzić 4 mioty, co daje średnio 20 potomstwa rocznie.
Nornica ruda (Myodes glareolus)
Karczownik ziemnowodny (Arvicola amphibius)
Jest gatunkiem gryzonia z podrodziny nornikowatych w rodzinie chomikowatych. Najchętniej zamieszkuje brzegi wód, zakłada nory w wilgotnej glebie, w miejscach nieuprawianych, ale też w ogrodach i sadach wyrządzając szkody w drzewostanie. Karczownik ma szeroką i grubą głowę z tępo zakończonym pyskiem, małe uszy ukryte w sierści, grzbiet szaro- lub ciemnobrunatny, a brzuch szary. Bywają też osobniki czarne. Długość głowy i tułowia 16-22 cm, ogona 10-15 cm. Masa ciała 70-180 g. Ogon jest w przekroju okrągły. Występuje w 2 ekotypach. Pierwszy żyje w ogrodach, na łąkach i polach przebywając w chodnikach wykopanych przez siebie tuż pod powierzchnią gruntu, drugi prowadzi ziemnowodny tryb życia i kopie nory na brzegach jezior i rzek. Karczownik wygrzebuje rozległe systemy nor z gniazdem i magazynami. Wygrzebaną ziemię z nor wyrzuca na zewnątrz w postaci kopczyków (ale mniejszych od kretowisk) w odległości 10-30 cm od wlotu nory. Charakterystyczne dla karczownika są zatkane wyloty nor. Wejścia często znajdują się pod wodą. Znakomicie pływa i nurkuje, jest aktywny w dzień, jak i w nocy. Maksymalną aktywność osiąga rano. Karczownik nie tworzy większych kolonii. Osobniki, zamieszkujące tereny oddalone od wody, żyją najczęściej w stadach rodzinnych. Miewają 3-5 miotów w jednym roku. Niekiedy młode z pierwszego miotu mogą już same rozmnażać się pod koniec lata. Ciąża trwa 20-22 dni. Dorosła samica rodzi nawet 11 młodych. Po 3 dniach wyrasta im sierść, po 9 otwierają oczy. Po 14 dniach młode są już całkowicie owłosione. Kiedy opuszczają gniazdo na zawsze rozstają się z rodzicami. Nie żyje dłużej niż dwa lata.
Karczownik ziemnowodny (Arvicola amphibius)
Karczowniki żyją najczęściej w budowanych przez siebie gniazdach na gęsto zarośniętych brzegach powoli płynących rzek i na brzegach stawów i potoków o stałym poziomie wody. Spotyka się je również na obszarach pagórkowatych i w górach. Budują kuliste gniazdo z trawy lub innego materiału roślinnego. Karczownik prowadzi podobny tryb życia jak kret. Niektóre populacje żyją na zalesionych obszarach, oraz na łąkach i polach. Kiedy rodzina karczowników osiedli się w sadzie nikt na początku nie dostrzega ich działalności. Karczowniki powoli zagrzebują się pod korzeniami drzew i przegryzają je. Pożywienie karczownika stanowią głównie trawy i rośliny rosnące w wodzie. Jadłospis zawiera także gałązki, pączki, korzonki kłącza, cebule oraz spadłe owoce. Żyjące na łąkach i w sadach zjadają korzenie roślin, zimą ogryzają korzenie drzew i krzewów do tego stopnia, że obumierają. Zimą są aktywne w dzień, budują pod śniegiem tunele prowadzące do żerowisk (często do korzeni drzew owocowych). Przegryza korzenie nawet starszych drzew, ogryza korę z korzeni i szyjki korzeniowej.
Darniówka (Microtus subterraneus)
Gryzoń z rodziny nornikowatych, przypominająca nornika zwyczajnego, jednak jest od niego nieco mniejsza. Charakteryzuje się ciemnoszarym ubarwieniem z lekko brunatnym odcieniem. Możemy spotkać się również z darniówką o czarnym ubarwieniu. Podbrzusze niebieskoszare, ogon biały od spodu a na wierzchu szary. Osiąga długość 80- 95 mm i wagę do 25 g.
Darniówka (Microtus subterraneus)
Zamieszkuje pola uprawne, łąki, wilgotne tereny, zarośla oraz lasy Europy Środkowej i zachodniej części Azji. W Tatrach występuje darniówka tatrzańska (Pitymys tatricus), nieco
większa i o jaśniejszym ubarwieniu, przebywająca wyłącznie w wysokich
partiach Tatr, powyżej granicy lasu. Zimą aktywna, większość życia spędza pod ziemią. Odżywia się podziemnymi częściami roślin, choć często żeruje także na powierzchni. Rozmnaża się w również w zimie (dwa razy do roku), wydając od dwóch do pięciu młodych w każdym miocie.
Darniówka zwyczajna wyrządza szkody w uprawie roślin ozdobnych, poprzez podgryzanie kłącza, korzeni, bulw.
Nornik zwyczajny (polnik) (Microtus arvalis)
Gryzoń ten odznacza się wysoką rozrodczością. Rozmnaża się od marca do listopada, a osobniki żyjące np. w stogu siana przystępują do rozrodu także w zimie. W ciągu roku samica wydaje na świat od 3 do 10 miotów. Ciąża trwa 19 -21 dni. W miocie jest 2 -12 młodych, które otwierają oczy po ok. 10 dniach. Mlekiem matki żywią się przez 2 tygodnie. Większość dojrzewa płciowo po 8 -9 tygodniach. Nornik zwyczajny może żyć ok. 1,5 roku.
Nornik zwyczajny (polnik) (Microtus arvalis)
Nornik zwyczajny odżywia się zielonymi częściami traw i ziół, ziarnami, podziemnymi częściami roślin i bezkręgowcami. Jego ulubionym pokarmem są rośliny motylkowe. Na zimę gromadzi zapasy w ślepych odcinkach korytarzy. Składają się one z bulw, kłączy, korzeni i nasion i mogą osiągać wagę 3 kg. W bezpośrednim sąsiedztwie naturalnych siedlisk wyrządza czasami poważne szkody.
Nornik bury (polnik bury) (Microtus agrestis)
Jeden z niewielkich gryzoni nornikowatych występujących w Polsce. Zwierzę średniej wielkości, o wydłużonym ciele i krótkim, słabo owłosionym ogonie, pokrytym pierścieniowatymi łuskami. Długość tułowia do 13 cm, ogona do 5 cm. Oczy duże, pysk lekko zaostrzony z wąsami, uszy niewielkie szerokie, zaokrąglone, cienkie. Nozdrza różowawe, nieowłosione. Charakteryzuje się szarobrunatnym ubarwieniem sierści futerka grzbietowej strony ciała. Brzuszna strona ciała jest szara. Siekacze mają kształt dłutowaty, ciągle rosną, a ostrość zachowują dzięki temu, że szkliwo znajduje się jedynie na przedniej ich powierzchni. Zęby trzonowe o niskich koronach, z trzema rzędami guzków. Buduje system nor tuż pod powierzchnią ziemi lub w gęstym runie, w których gromadzi zapasy pożywienia i żyje. Nie zapadają w sen zimowy. Żyje pojedynczo, w grupach rodzinnych lub koloniach.
Nornik bury (polnik bury) (Microtus agrestis)
Prowadzi zmierzchowo–nocny tryb życia, ale wychodzi również za dnia w poszukiwaniu pokarmu. Należy do gatunku osiadłego. Całe systemy korytarzy z kryjówkami wykonuje zwykle w darni lub tuż pod powierzchnią ziemi w bezpośredniej bliskości żerowisk, co zapewnia im możliwość szybkiego schronienia się w razie zagrożenia. Rzadko przebywa w miejscach odsłoniętych. Jest ssakiem płochliwym.
Jak większość nornikowatych żywi się pokarmem mieszanym. Pożywienie nornika burego stanowi w głównej mierze pokarm roślinny - korzenie, kłącza, trawy, zioła, nasiona, warzywa uprawne, owoce kora młode pędy.
- Owadożerne kretowate
Do owadożernych kretowatych należy tylko kret, który jest szkodnikiem upraw. Tak jak gryzonie nornikowate występują na ziemiach rolnych. Zgodnie z art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 114, poz. 492, z 1992 r. Nr 54, poz. 254 i z 1994 r. Nr 89, poz. 415) jest zwierzęciem objętym ochroną gatunkową z wyjątkiem osobników występujących w zamkniętych ogrodach, szkółkach i na lotniskach.
Kret (Talpa europaea)
Ciało kreta ma walcowaty kształt i pokryte jest krótkim, ale niezwykle gęstym, przypominającym aksamit, czarnym futerkiem (nie chłonie ono wody, ani brudu). Głowa jest mała i klinowata. Przednie kończyny przesunięte ku przodowi, a ich dłonie są duże, łopatowate i zwrócone na zewnątrz. Palce zakończone są długimi, prostymi pazurami. Taka budowa umożliwia wydajne kopanie pod ziemią. Samce dorastają do 15-17 cm długości (ogon zajmuje dodatkowe 2,5-3,5 cm) i osiągają wagę do 150 g (samice są mniejsze i lżejsze). Oczy kreta są bardzo małe i zbudowane z cienkiej błony. Pozwala ona jedynie na odczuwanie światła jako takiego, ale praktycznie zwierzę jest ślepe. Ma za to znakomity słuch i zmysł smaku. Potrafi także odbierać i lokalizować najsłabsze nawet drgania ziemi. Organizm kreta zawiera dwukrotnie więcej krwi i hemoglobiny niż innych podobnej wielkości ssaków, co umożliwia mu swobodne oddychanie znacznie uboższym w tlen i przesyconym dwutlenkiem węgla powietrzem pod ziemią.
Z powodu wyspecjalizowanego układu kostnego i przyczepionych doń mięśni współczynnik bocznej siły kopania stanowi równowartość 32-krotnej masy ciała, czyli mniej więcej tyle, co u ważącego około 70 kg człowieka. Wykopanie 1 m tunelu pod ziemią wymaga wydatkowania 400-4000 razy więcej energii przez zwierzę niż przejście tego samego dystansu na powierzchni. Korytarze powierzchniowe mogą być kopane z prędkością około 4,5 m na godzinę. Natomiast szybkość poruszania się zwierzęcia w już istniejącym tunelu wynosi ok. 24 m na minutę.
Kret (Talpa europaea)
Odżywia się dżdżownicami, larwami owadów i drobnymi kręgowcami, które lokalizuje dzięki czułemu słuchowi oraz włosom czuciowym na pysku i ogonie, czułym na drgania (stąd odstraszanie kretów polega na montowaniu odstraszaczy wibracyjno-akustycznych). Na głębokości 20–50 cm wykopuje system podziemnych tuneli o średnicy 6 cm, rozciągających na długość ok. 100–200 m (czasem do 1 km) i terytorium ok. 2000–6000 m², stanowiący rodzaj pułapki na faunę glebową (preferuje gleby żyzne i wilgotne). Korytarze drąży z prędkością 12–15 m/godz., wypychając jednorazowo 100–150 g ziemi (tzw. kretowina), które następnie patroluje co kilka godzin.
Buduje podziemne gniazdo z mchu i trawy (czasem uzupełnione pionowym tunelem sięgającym wód gruntowych – rodzajem "studni"), obok którego znajduje się "spiżarnia", w której gromadzi żywe, unieruchomione dżdżownice (z umiejętnie podciętym zwojem nerwowym). Komora taka, w której znajduje się kilkaset dżdżownic, stanowi zapas pożywienia na zimę. Samica rodzi 2-7 nagich młodych po ciąży trwającej ok. 28 dni (zwykle raz w roku, późną wiosną). Nie zapada w sen zimowy, jest zwierzęciem bardzo ruchliwym i aktywnym, żyje ok. 2-4 lat, dojrzałość płciową osiąga po 1 roku życia. Krety żyją samotnie (z wyjątkiem rui przypadającej wiosną), przy spotkaniu są wobec siebie bardzo agresywne. Ciekawostką jest dobowy cykl aktywności kreta i jego bardzo głęboki sen (podczas którego chrapie). Kret jest aktywny przez ok. 4 godz., po czym mocno śpi przez ok. 3 godz.
Jest on pożyteczny, gdyż żywi się szkodnikami, spulchnia i napowietrza glebę. Niestety jest również bardzo uciążliwy, gdyż niszczy strukturę podłoża i trawniki.
Szczur wędrowny (Rattus norvegikus)
